Les archives des Bulles

Wat een hoax ons kan leren ofwel, het bewijs dat de RTBF lef kan tonen

mardi 26 décembre 2006, par François Schreuer

Toutes les versions de cet article : [français] [français]

Voor al diegenen wiens ogen niet genageld waren aan hun televisietoestel, ik hoop dat ze met velen waren, wil ik beginnen met de gebeurtenissen in kwestie te
beschrijven. De RTBF heeft in de vooravond al zijn programma’s onderbroken om aan te kondigen dat Vlaanderen zijn onafhankelijkheid verklaarde. De ’Regionale Raad van Vlaanderen’ (overmoedig parlement genoemd) zou de onafhankelijkheid verklaard hebben van het vlakke land, dikke Jean (Jean Van Co) hebben laten staan voor een massa verdwaasde Walen en de koning doen emigreren naar het buitenland. Hierop volgde een speciale uitzending dat helemaal verzonnen was waarin op voorhand opgenomen reportages en interviews waarbij de bekende personen naar elkaar uithaalden, zich afwisselden.

Het was allemaal te onwaarschijnlijk, er teveel over, de manier waarop ongeloofwaardige gebeurtenissen elkaar opvolgden. Het vertrok bij de droevige
(lamentabele) acteer prestatie van José Happart die een interview gaf tot de
volkomen onkunde van het parlement om een standpunt in te nemen, waarvan de
vergadering in het allergrootste geheim zou zijn gehouden (natuurlijk, anders zou het op iedereen zijn lippen staan). Een meest opmerkelijke vergetelheid was dat er in Vlaanderen geen politieke meerderheid bestaat dat zou instaan om voor de onafhankelijkheid te stemmen (om te regionaliseren, dat wel ; om onafhankelijkheid op cultureel vlak ook MAAR niet voor de onafhankelijkheid zelf). Hiernaast kon men merken dat de gebruikelijke rode vierhoek, die soms aanwezig is gedurende uitzendingen van de RTBF, die vooravond versierd was met een afbeelding van ’Pornocrates’ (zie illustratie). Een icoon getekend door Felicien Rops waarvan het gebruik door de ploegen van de RTBF tot vele hypotheses zouden kunnen leiden. Precies alsof ze gedurende zulks ingrijpende gebeurtenissen, de tijd zouden vinden om dit kleine logo te ontwerpen. Alsof de ironie die ervan afdruipt niet toepasselijk is bij zo’n gebeurtenis.

De eerste les die men hieruit kan trekken is dat de gebeurtenis volledig
geloofwaardig overkomt bij een gedeelte van de bevolking, enigszins wel op een
verwonderlijke manier. Genoeg blijkbaar om emotionele reacties uit te lokken bij
sommigen zodat de RTBF verplicht (verplicht ?) werd om een tekst te voegen aan zijn programma’s dat duidelijk vermeldde dat het verhaal geheel fictief was ("Ceci est une fiction"), gelukkig toch want terugkeer naar de normale gang van zaken.
Daarnaast werden enkele web servers plat gelegd (waarvan die van de RTBF niet de
minste is en gedurende enkele uren onbereikbaar was). De forums in aller heil door actualiteit sites opgericht, werden massaal bestormd met verzuurde reacties. Men kan echter opmerken dat de enige, grote verontwaardiging van deze naïeve mensen is dat ze in de maling zijn genomen op de meest grove manier. Men kan wel stellen, in hun verdediging, dat het geheel werd uitgezonden door een vooraanstaande publieke omroeper en dat dit enkele ethische vragen met zich meebrengt, op journalistiek vlak. Echter wel niets dat vergeleken kan worden met de voorverteerde programma’s die de RTBF (andere kanalen ook) dagelijks serveert en dan wel aanvaardt wordt door de kijkers. Een boodschap komt het duidelijkst naar voren uit al deze drama : men neemt alle kijkers voor dwazen.

Laten we toch eerlijk zijn. Wie enigszins over een kritisch denkvermogen beschikte, in zijn eenvoudigste vorm, kon in enkele seconden wel inschatten dat het hele verhaal niets anders was dan een grap (een hoax). Men moest slechts de radio beluisteren, het web bezoeken of zappen naar een ander kanaal, dat in alle zekerheid wel enige serie, telefilm of andere onverteerbare schijt in alle decadentie had geprogrammeerd. Programma’s die in het licht van de gebeurtenissen wel hun audimat hebben moeten zien smelten (denkt men, hoopt men
zelfs) door de creatieve uiting van de RTBF journalisten (alhoewel, net iets te
geïnspireerd door een zekere Orson Welles). Het is juist deze wedloop naar de
audimat dat men zou kunnen bekritiseren, leest men als kritiek. Wat dan nog ? De
opdracht van de openbare omroep is juist om mensen te doen nadenken en op een
grotere schaal dan enkel de intellectuele elite, die toch maar weinig tijd
doorbrengt voor de televisie. De RTBF heeft zijn slag kunnen halen. Zij heeft alles ingezet op de intelligentie van zijn kijkers en op hun kritisch denken, dit alles omarmd met humor.

Geweldig, de RTBF slaagt met deze gewaagde actie twee vliegen in éne klap. Aan de ene kant heeft ze het debat open gelegd over een zeer omstreden en problematische politieke vraagstelling, nl. het debat over de toekomst van België (dit wordt later besproken). Daarnaast heeft de actie de vinger gezet op een nog groter politieke vraagstelling/issue, waarover er bijna nooit gepraat wordt, nl. de politieke rol van de communicatiemiddelen (medias). Op één van de forums waarop ik deze avond geweest ben, was er een gechoqueerde internet gebruiker, die het volgende schreef, « Ik vind dat de zending van de RTBF een zware manipulatie was van de publieke opinie/mening. Het bewijst hoe erg media en televisie in het bijzonder, gevaarlijk zijn tegenover de democratie. Dit is een feit dat zo veel mogelijk herhaalt mag worden. Maar het is niet met die ’hoax’ dat televisie het gevaarlijkst is, in tegendeel doordat zulke gewaagde programma’s hevige en kritische bedenkingen verwekken. Televisie is juist het gevaarlijkst wanneer ze met haar zachte muziekje mensen tot slaap brengt, wanneer ze door weglatingen van informatie liegt, wanneer ze werkelijk de publieke opinie manipuleert - wat ze dagelijks doet, wat ook Francois de Brigode en Yves Thiran hierover mogen denken. Moesten al de mensen die deze avond werden beetgenomen ervan bewust worden dat men ze zo gemakkelijk misleidt, enige kritische houding aannemen ten aanzien van de media inhoud die ze opslorpen, het nieuws beginnen verifiëren aan de hand van verschillende bronnen en niet meer alles klakkeloos geloven wat er op de televisie wordt uitgezonden – wel, de winst van de gebeurtenis zou enorm zijn.

Voor de mogelijkheid tot deze kritische reflecties, « Petje af ! » aan de
journalisten van de RTBF, die hierdoor openbare dienst verdient hebben. Daarnaast mag men niet vergeten dat de RTBF billenkoek verdient voor het laag niveau en teveel aan reclame van de dagelijkse programma’s.

Dit initiatief heeft dus de kans gegeven om met meer vastberadenheid, de kwestie van de toekomst van België te stellen. Deze vraag die niet ernstig bekeken wordt, lost zichzelf op door erosie, wat het ergste is dat kan gebeuren. De indruk die na dit avontuur boven het lawaai uitrijst (tijdelijk hoopt men), dezelfde die mijn Franstalige medeburgers uitdrukken, is deze van slonzige mensen die plotseling beginnen brullen als men begint te spreken over het veranderen van ’ons België’, maar die niets doen om haar te doen overleven. Zeer concreet gezegd zouden al die onnozele of plezante reacties op de forums moeilijk beter kunnen trekken op het negatieve imago dat een zekere aantal Vlamingen zich over de Walen of de Brusselaars maken. Ik ben ervan overtuigd dat een gemeenschaps gevoel iets kan betekenen op Belgisch niveau en dat er bouwgrond/grondstoffen (en niet alleen op vlak van voedsel) bestaan om de Vlamingen daarvan te overtuigen. Hiervoor moet men uit de huidige situatie geraken, uit deze ongelooflijke combinatie tussen minachting en miskenning van Vlaanderen en de geïnternaliseerde vrees (enkel dit kan de paniek verklaren) dat men ons kan laten vallen, een gebeurtenis waaraan de Walen toch genoeg geloofwaardigheid schenken om deze zending van de RTBF serieus te nemen. Ik versta echter mijn tijdsgenoten niet, hun vuile strijdigheid en om eerlijk te
zijn, ook hun nauwkeurige middelmatigheid niet.

Spijtig genoeg stralen de politieke figuren hetzelfde beeld uit (zoals bij een
democratie hoort), immers klaar om de één of andere overeengekomen dwaasheid te
zeggen om op die manier toch eens voor de televisie te staan (maar alvast nooit om over serieuze vragen zoals de ontmanteling van de openbare diensten, de vreselijke afdrijving van de antiterroristische wetgeving, aanrakingen van de mensen rechten in de gesloten centra’s, de algemene onzekerheid,...) en die zich uitputten in overdreven verklaringen over het gebrek aan verantwoordelijkheid waarvan de RTBF blijk heeft gegeven. Ik vind dit gedrag minachtend. Wie zal dus durven om, dankzij de uitgestoken en reddende hand van de RTBF, de vraag van de toekomst van België te verklaren. Geen enkele politieke ’tenor’ lijkt het.

Mille mercis à Jon & Ann pour la traduction.